كه كتابى متشابه و مثانى است ، بطورى كه پوست بدن مردم خدا ترس ، از شنيدن آن جمع مىشود ، و فرموده : « كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْه جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ . . . » « 1 » و مسلما منظور از اين تشابه غير از آن تشابه است ، منظور از اين آنست كه آيات اين كتاب ( چه محكمش و چه متشابهش ) از اين نظر كه يك اسلوب بىنظير دارند ، و همه آنها در بيان حقايق و حكمتها و هدايت به سوى حق صريح و اسلوبى متقن دارند ، متشابه و نظير هم هستند ، و منظور از تشابه در آيه مورد بحث ، ( بدليل اين كه ، در مقابل محكم قرار گرفته ، و نيز به قرينه اين كه ، فرموده بيماردلان تنها آيات متشابه را گرفته ، جار و جنجال به پا مىكنند ، و مىخواهند آنها را به دلخواه خود تاويل نمايند « مترجم » ) اين است كه آيات متشابه طورى است كه مقصود از آن براى فهم شنونده روشن نيست ، و چنان نيست كه شنونده به مجرد شنيدن آن ، مراد از آن را درك كند ، بلكه در اين كه منظور ، فلان معنا است يا آن معناى ديگر ترديد مىكند ، و ترديدش بر طرف نمىشود تا آن كه به آيات محكم رجوع نموده و به كمك آنها معناى آيات متشابه را مشخص كند ، و در نتيجه همان آيات متشابه نيز محكم شود ، پس آيات محكم به خودى خود محكم است ، و آيات متشابه به وسيله آيات محكم ، محكم مىشود . مثلا آيه شريفه : « الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى » « 2 » آيه متشابه است ، چون معلوم نيست منظور از برقرار شدن خدا بر عرش چيست ؟ شنونده در اولين لحظه كه آن را مىشنود در معنايش ترديد مىكند ، ولى وقتى مراجعه به آيه : « لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ » « 3 » مىكند مىفهمد كه قرار گرفتن خدا مانند قرار گرفتن ساير موجودات نيست و منظور از كلمه « استوا برقرار شدن » تسلط بر ملك و احاطه بر خلق است ، نه روى تخت نشستن ، و بر مكانى تكيه دادن ، كه كار موجودات جسمانى است ، و چنين چيزى از خداى سبحان محال است . و باز نظير آيه شريفه : « إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » « 4 » كه وقتى شنونده آن را مىشنود ، بلافاصله به ذهنش خطور مىكند كه خدا هم ، مانند اجسام ديدنى است ، و وقتى به آيه : « لا تُدْرِكُه الأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصارَ » « 5 » مراجعه مىكند آن وقت مىفهمد كه منظور از « نظر كردن » تماشا كردن با چشم مادى نيست .

--> ( 1 ) سوره زمر آيه 23 . ( 2 ) سوره طه آيه : 5 . ( 3 ) سوره شورى آيه 11 . ( 4 ) بعضى از نفوس در قيامت به پروردگار خود نظر مىكنند . سوره قيامت آيه 23 . ( 5 ) سوره انعام آيه 103 .